Chia sẻ nội dung:

Tín ngưỡng thờ cá Ông: Chỗ dựa tinh thần của cư dân ven biển

Tín ngưỡng thờ cá Ông: Chỗ dựa tinh thần của cư dân ven biển

Trải dọc vùng duyên hải từ Nghệ An đến Cà Mau, tín ngưỡng thờ cá Ông – tồn tại hàng trăm năm và trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống ngư dân. Không đơn thuần là hình thức thờ cúng dân gian, tín ngưỡng này phản ánh mối quan hệ đặc biệt giữa con người và biển cả – môi trường sinh tồn khắc nghiệt.

Cá Ông trong tâm thức ngư dân

Trong quan niệm dân gian, cá Ông được xem là vị thần hộ mệnh trên biển. Nhiều truyền thuyết lưu truyền tại các làng chài kể rằng cá voi từng cứu người gặp nạn, nâng thuyền vượt sóng lớn hoặc đưa tàu lạc trở về bờ. Từ đó, loài động vật biển khổng lồ này được tôn kính với những danh xưng trang trọng như “Ông Nam Hải”, “Đức Ngư”.

Khi cá voi dạt vào bờ – sự kiện được gọi là “Ông lụy” – cộng đồng địa phương thường tổ chức tang lễ theo nghi thức dành cho con người. Cá được an táng tại các lăng Ông, sau vài năm sẽ cải táng và đưa bộ xương vào thờ phụng. Nghi thức này thể hiện sự tri ân và niềm tin rằng cá Ông tiếp tục che chở cho dân làng.

Hiện nay, nhiều lăng Ông vẫn được gìn giữ tại các tỉnh ven biển như Bà Rịa – Vũng Tàu, Bình Thuận, Phú Yên, Quảng Ngãi, Bạc Liêu, Cà Mau… trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.

Lễ hội Nghinh Ông và đời sống cộng đồng

Gắn liền với tín ngưỡng thờ cá Ông là lễ hội Nghinh Ông, thường diễn ra vào tháng 2 hoặc 3 âm lịch. Đây là một trong những lễ hội truyền thống lớn của ngư dân miền biển.

Phần lễ bao gồm các nghi thức rước bài vị cá Ông từ lăng ra biển và ngược lại, dâng hương, tế lễ cầu cho trời yên biển lặng, đánh bắt thuận lợi. Phần hội là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng với các hoạt động như hát bội, múa lân, hò bá trạo – loại hình diễn xướng gắn với nghề biển.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, lễ hội còn góp phần củng cố sự gắn kết cộng đồng làng chài. Những bô lão, người am hiểu nghi lễ giữ vai trò chủ lễ, thể hiện cấu trúc tổ chức xã hội truyền thống của cư dân biển.

Nghề đi biển luôn tiềm ẩn rủi ro: bão tố, tai nạn, mất phương hướng giữa khơi xa. Trong tình cảnh đó, sự hiện diện của một “vị thần biển” đóng vai trò như điểm tựa tinh thần, giúp ngư dân vững tâm trước mỗi chuyến ra khơi.

Tín ngưỡng thờ cá Ông vì thế không chỉ là câu chuyện tâm linh mà còn là phản ánh của nhu cầu ổn định tâm lý trong môi trường lao động nhiều bất trắc. Nó giúp cộng đồng chia sẻ nỗi lo, củng cố niềm tin và duy trì tính cố kết xã hội.

Di sản văn hóa trong dòng chảy hiện đại

Trong bối cảnh phát triển kinh tế biển và đô thị hóa ven biển, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, tín ngưỡng thờ cá Ông vẫn được duy trì tương đối bền vững tại nhiều địa phương.

Tín ngưỡng này đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận giá trị lịch sử và văn hóa của cộng đồng ngư dân. Không chỉ dừng ở nghi lễ thờ phụng, việc bảo tồn còn bao gồm duy trì lễ hội, truyền dạy diễn xướng dân gian và bảo vệ không gian văn hóa lăng Ông.

Trong bức tranh văn hóa biển Việt Nam, tín ngưỡng thờ cá Ông cho thấy cách con người ứng xử với tự nhiên: vừa kính trọng, vừa biết ơn, vừa tìm kiếm sự che chở tinh thần. Giữa biển khơi nhiều biến động, niềm tin ấy góp phần tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng cư dân ven biển – những người sống nhờ biển và gắn đời mình với biển.